In elke fase van medicijnontwikkeling en gebruik is wetenschappelijke kennis nodig

De gezondheidszorg staat onder druk door vergrijzing, een groeiend aantal chronisch zieken, personeelstekorten en stijgende kosten. In het advies Wetenschap als recept. Het belang van wetenschap voor passende geneesmiddelenzorg laat de KNAW zien hoe wetenschappelijk onderzoek gedurende de gehele levensloop van een geneesmiddel, van ontwikkeling tot gebruik door de patiënt, helpt om de juiste keuzes te maken. Keuzes die in het belang zijn van zowel de patiënt als de samenleving én bijdragen aan betaalbare zorg. 

Van ontwikkeling tot dagelijks gebruik 
In elke fase van medicijnontwikkeling en gebruik is wetenschappelijke kennis nodig. Niet alleen bij het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen maar ook bij het uiteindelijke gebruik door de patiënt. Zo worden er medicijnen toegelaten terwijl nog onduidelijk is hoe goed ze in de dagelijkse praktijk voor patiënten werken, omdat die toelating is gebaseerd op beperkte gegevens. Wetenschappelijk onderzoek nadat een medicijn beschikbaar is, kan die onzekerheid verminderen en laten zien hoe geneesmiddelen gerichter kunnen worden ingezet. Toch blijven zulke postregistratiestudies vaak achterwege omdat ze commercieel gezien niet interessant zijn. Juist onderzoek naar de beste dosering, behandelduur of het gebruik bij specifieke patiëntengroepen kan het welzijn van patiënten vergroten en tegelijkertijd de zorgkosten verlagen. Dat resulteert in betere zorg, minder bijwerkingen en een kleinere ecologische voetafdruk. Zo verbeteren we de zorg voor patiënten en verlagen we de hoge medicijnkosten die de samenleving betaalt. 

Rechtvaardige en duurzame keuzes 
Er moeten in de zorg de komende jaren scherpe keuzes gemaakt worden. De gehele breedte van de wetenschap is nodig om deze keuzes weloverwogen en goed onderbouwd te maken. Zo volstaan bij toenemende schaarste medische criteria alleen niet meer. Geestes- en maatschappijwetenschappen, zoals economie, ethiek, sociologie en recht, leveren onmisbare inzichten voor beleid rond vergoeding, prioritering en solidariteit in het zorgsysteem. Daarnaast kan wetenschap beleidsmakers beter ondersteunen bij het afstemmen van publieke en private investeringen in geneesmiddelenonderzoek op maatschappelijke voorkeuren en behoeften. 

Europese samenwerking 
Veel uitdagingen in de geneesmiddelenzorg, zoals tekorten, postregistratieonderzoek en studies bij zeldzame aandoeningen, vragen om (inter)nationale samenwerking. De KNAW benadrukt daarom het belang van nauwe samenwerking tussen wetenschappers, patiënten- en burgerorganisaties, zorgverleners, regelgevers, de overheid en, waar passend, de farmaceutische industrie. De KNAW roept de overheid en andere betrokkenen op om samen de wetenschap achter de ontwikkeling en het gebruik van medicijnen te versterken en internationaal op dit gebied nog meer een rol van gidsland op zich te nemen. Dit betekent duidelijke keuzes maken over wanneer en hoe wetenschap wordt ingezet, onafhankelijk onderzoek beschermen en intensief samenwerken, vooral binnen Europa. Alleen zo kunnen we zorgen voor medicijnen die goed werken, gericht zijn op de patiënt, en betaalbaar en duurzaam zijn. 

Belangrijkste aanbevelingen uit het rapport  

  • Betrek wetenschap eerder bij de ontwikkeling van geneesmiddelen 

Bij de ontwikkeling van nieuwe medicijnen moet beter worden gekeken naar wat de samenleving nodig heeft. Naast commerciële belangen, die vaak bepalen welke medicijnen worden ontwikkeld, kan wetenschap helpen om prioriteiten te stellen op basis van de ernst van ziekten, ontbrekende behandelingen en duurzaamheid. Daarnaast kan wetenschap helpen om kennishiaten te benoemen, onderzoek te starten en betere meetmethoden te ontwikkelen.  


  • Versterk een lerend zorgsysteem voor passend medicijngebruik 

Wetenschap moet een vaste bijdrage leveren in de dagelijkse zorg, samen met zorgverleners, patiënten en andere betrokken partijen. Dit helpt om medicijnen effectiever, betaalbaarder en duurzamer te gebruiken en draagt bij aan een betere kwaliteit van leven. Gericht vervolgonderzoek, bijvoorbeeld naar de juiste dosering en behandelduur, maakt het mogelijk om medicijnen steeds opnieuw te beoordelen en te verbeteren. 


  • Zorg voor duidelijke afspraken over het delen van gezondheidsgegevens 

Het belang van de patiënt moet altijd centraal staan. Onderzoeksvragen en verantwoordelijkheden moeten duidelijk zijn, data worden liefst op één plek verzameld, en de samenwerking tussen alle betrokkenen moet goed zijn geregeld. Zo wordt de belasting voor zorgverleners beperkt en kunnen medicijnen regelmatig opnieuw worden beoordeeld binnen een lerend zorgsysteem. Bij beslissingen die de hele samenleving raken (zoals tijdens een pandemie) is het belangrijk snel duidelijk te hebben wat de impact van een ziekte is op kwetsbare groepen. Internationale samenwerking is daarbij extra belangrijk, vooral voor zeldzame aandoeningen. 


  • Werk nationaal en internationaal samen aan geneesmiddelenonderzoek 

Door samen (pragmatische) studies uit te voeren, kan kennis sneller worden opgebouwd. Goed opgezette internationale studies kunnen bijdragen aan anders voorschrijven van nieuwe geneesmiddelen en aan betere evaluaties van hun waarde ten opzichte van andere middelen. Door procedures beter op elkaar af te stemmen en nieuwe technologieën te benutten, kan Europa weer aantrekkelijker worden voor innovatief geneesmiddelenonderzoek. 


  • Betrek patiënten en burgers structureel bij onderzoek 
Ervaringen en perspectieven van patiënten en burgers zijn onmisbaar bij het bepalen van onderzoeksprioriteiten en bij het beoordelen van de balans tussen voordelen en risico’s van medicijnen, zowel vóór als na toelating. 

Het rapport is gemaakt door een commissie van de KNAW onder leiding van Liesbeth de Vries, hoogleraar medische oncologie, Universitair Medisch Centrum Groningen.

Het volledige rapport is beschikbaar via www.knaw.nl. Op 12 mei organiseert de KNAW een bijeenkomst over dit onderwerp in het Trippenhuis (voertaal Engels). Meer informatie over het programma volgt spoedig op onze website. 

Bron: KNAW